Rio Zoo: Seeing the favela from above or from the inside?


This article was published in Volkskrant Magazine on August 24th, 2013.

The photos below were taken in the favela Complexo do Alemão by the Dutch photographer Martin Dijkstra. He stayed in Complexo do Alemão in January 2013 and wanted to portrait everyday life and its particularities in one of the biggest favelas of Rio de Janeiro.

Door Ellen Sluis – Rio de Janeiro is in warming up voor de twee grote sportevenementen die de stad zal onderbrengen, het WK in 2014 en deOlympische Spelen in 2016, en de overheid wil de stad op orde hebben. Want terwijl Rio de Janeiro zich aan de ene kant propageert als de Cidade Maravilhosa (Prachtige Stad) met paradijselijke stranden, voetbal, samba en caipirinhas, is de op één na grootste stad van Brazilie aan de andere kant ook berucht om haar favelas. Hoewel het woord ‘favela’ vaak wordt vertaald als sloppen- of krottenwijk, is het lastig te omschrijven wat een favela nu daadwerkelijk is, omdat er zowel arme mensen als welvarende middenstanders wonen en je huizen in alle soorten en maten tegenkomt. Wat ze echter meestal in gemeen hebben is dat drugsbendes er de dienst uitmaken. Daarom worden favelas gezien als de bronnen van criminaliteit en geweld en zijn ze een doorn in het oog van de autoriteiten. Met het oog op de miljoenen toeristen die de stad zullen bezoeken in de komende jaren wordt er grof geïnvesteerd in veiligheid en infrastructuur.

Om de begeerde orde en veiligheid te bewerkstelligen is de lokale overheid van mening dat de favelas ‘opgeschoond’ moeten worden. Dit gebeurt onder andere door een grootschalig vredesproject met het doel de heersende drugsbendes uit tientallen favelas te verdringen en daar een zogenaamde vredespolitie voor in de plaats neer te zetten. En door het doen van investeringen zoals de kabelbaan in de favela Complexo do Alemão, één van de grootste favelas van Rio de Janeiro. Dit miljoenenproject dat anderhalf jaar geleden is geopend verbindt de favela, gelegen op een heuvel, met de rest van de stad. Zo proberen de autoriteiten het negatieve beeld van de favela bij te schaven en ze als nieuwe toeristische bestemming om de kaart te zetten.

En vooral dat laatste lukt. Toeristen betalen bakken met geld om met een gids op een zogenaamde favela-tour te gaan. En met de kabelbaan nemen wekelijks gemiddeld twintig duizend mensen, zowel Braziliaans als internationaal, vanuit de lucht een kijkje in Complexo do Alemão.

Het exotische, het primitieve en het gevaarlijke, dat is wat toeristen aantrekt. Tegelijkertijd zorgt dit beperkte beeld dat de Braziliaanse media verspreiden ervoor dat toeristen op afstand blijven. Ondanks dat de gepacificeerde favelas nu praktisch net zo veilig zijn als ‘normale’ toeristische wijken, durven toeristen nog niet echt op eigen houtje de heuvel op te gaan. Ze kiezen liever voor een gids, of nog veiliger, een ritje met de kabelbaan. Niet alleen profiteert de lokale bevolking op deze manier niet echt van het toerisme, ook is het jammer, want van bovenaf mis je een heleboel. Het is namelijk in de favelas waar volkscultuur zoals muziek, dans, vliegeren en voetbal is ontstaan, waar de Braziliaanse mix van culturen het rijkste is, en waar mensen creatief en vindingrijk moeten zijn om een bestaan op te bouwen. De lokale bevolking is hier trots op en laat dit dan ook graag aan zien aan bezoekers.

De lokale bevolking heeft niets tégen toerisme, in tegendeel. Brazilianen, en vooral die in de favelas, zijn ontzettend gastvrij en hartelijk. Ze scheppen met alle liefde een extra bordje op tijdens de lunch en zijn nieuwsgierig naar de culturele kenmerken van elke vreemdeling. Echter, ze vinden het onrechtvaardig dat er miljoenen in hun wijken worden geinvesteerd om die klaar te maken voor toerisme, terwijl onderwijs van schrikbarend slechte kwaliteit is en ze hun zieke kinderen niet naar een goed ziekenhuis kunnen brengen.

Deze onvrede is vergelijkbaar met die van de rest van de Braziliaanse bevolking, die in Juni dit jaar massaal de straten op is gegaan om te demonstreren. Ze waren boos over de corruptie en de slechte sociale voorzieningen in het land, terwijl de overheid miljarden uitgaf aan de voorbereidingen voor de mega-evenementen. Hoewel een klein deel van de mensen uit de favelas zich wel bij de manifestanten heeft aangesloten, voelden de meesten zich niet verbonden met de demonstrerende middenklasse. Niet omdat ze andere belangen hadden, maar omdat Rio nog steeds een ‘verdeelde stad’ is waar arm en rijk afzonderlijk van elkaar leven.

 

complexo do alemao barraco55 social project>Wie met de kabelbaan over de favelas van Complexo do Alemão zweeft ziet een zee van huisjes. Juiste getallen van inwoners per m2 zijn moeilijk te achterhalen, maar er zijn geen ingewikkelde formules nodig om te bedenken dat de bevolkingsdichtheid behoorlijk hoog is. Van boven ziet de favela er zo uit. Maar wie daadwerkelijk door het labyrint van steegjes loopt ziet iets heel anders.

 

 

 

rio de janeiro favela cutural centre> Favela’s zijn de meest dichtbevolkte gebieden in de stad Rio de Janeiro en hebben iets weg van een mierennest. Waar je ook kijkt, er gebeurt altijd wel iets. Een moeder die een kind de borst geeft, een groep straathonden die voorbij rent, een oude dame die tussen het vuil op zoek is naar petflessen of blikjes, een jongen op een paard, een motor die voorbij scheurt, een man die de straat openbreekt en aan een waterleiding sleutelt en een groep agenten die patrouilleren.

 

 

 

teleferico alemao barraco55> Ruimte in de favela is schaars. Doordat de overheid weinig investeert in de favelas zijn er haast geen pleinen of speelplaatsen. En parken zijn er al helemaal niet. Daarom zijn mensen creatief in het vinden van alternatieven voor het gebrek aan ruimte voor ontspanning en vermaak. Ze zoeken bijvoorbeeld verkoeling bij een waterbron verstopt in en doolhof van steegjes, waar in de zomer, bij gebrek aan een zwembad, watergevechten worden gehouden.

 

 

 

favela tourism barraco55> Op verschillende plekken zijn huizen verwijderd voor onder andere de bouw van de kabelbaan. Op een aantal van deze braakliggende stukjes grond hebben bewoners of de bewonersvereniging het puin opgeruimd, cement gestort en zitplaatsjes gebouwd. Op die manier wordt voorkomen dat deze plekken in vuilnisbelten veranderen. Helaas zijn deze pleintjes ook populair als parkeerplaats voor auto’s en motors, want daar is door de groeiende koopkracht van de lage-middenklasse ook steeds meer ruimte voor nodig.

 

 

 

lages favela barraco55> Wie de favela van boven bekijkt ziet geen puntdaken maar dakterrassen, lajes genaamd. In feite zijn de lajes een alternatief voor tuintjes of balkons, die je in de favela’s zelden tegenkomt door een gebrek aan ruimte. Denise Balbino is zuster van de Evangelische kerk en organiseert allerlei maatschappelijke evenementen, zoals bazaars. De gedoneerde kleding voor de bazaar moet worden gewassen en ze gebruikt haar dak dan ook vooral om de was te doen. Met kerst en andere feestdagen wordt haar laje gebruikt om te barbecueën. Met het adembenemende uitzicht over de hele stad kun je je tijdens de feestdagen geen betere plek wensen.

 

 

teleferico cable car complexo do alemao

> Voor wie recht onder de kabelbaan woont is er van privacy niet echt sprake. Constant zweven er passagiers in de gondels over de lajes heen die een kijkje kunnen nemen in het leven van de lokale bevolking. João en Marli wonen recht onder de kabelbaan en blazen net als veel andere inwoners van de favelas hun zwembad op als het erg heet is. “Wat betreft de kabelbaan voelen we ons een beetje als wilde dieren in een dierentuin!” vindt João. Maar niet iedereen vindt die pottenkijkers vervelend. Sommigen zwaaien juist enthousiast naar de passagiers vanaf hun dakterras en vinden grappig om een beetje te provoceren.

 

 

pipas complexo do alemao barraco55> De lajes worden ook gebruikt om te vliegeren zodat de vliegers niet verstrikt raken in bomen en elektriciteitskabels. Hoewel de kabelbaan voor de vliegeraars tegenwoordig een obstakel is omdat de vliegers in de kabels blijven hangen, hebben de veranderingen in de wijk volgens Gabriel Estevão over het algemeen een positieve bijdrage geleverd. Hij vertelt dat de afgelopen jaren het aantal vliegeraars was gedaald, doordat jongens op steeds jongere leeftijd betrokken raakten bij de drugshandel en daardoor in plaats van op straat te spelen met grote geweren rondliepen. Door het vredesproject opereren de drugsbendes tegenwoordig ondergronds en vervullen ze veel minder dan vroeger een heldenrol voor jonge jongens. In zekere zin staan de vliegers vandaag de dag voor veel jongens in Complexo do Alemão symbool voor de terugkeer naar hun kindertijd. Ze spelen weer.

Hoe kun je als toerist nu een bezoek brengen aan de favela, het alledaagse leven meemaken en iets terugdoen voor de lokale bevolking? Verblijf voor langere tijd! Steeds meer mensen bieden overnachting aan in hun huizen, via websites als Airbnb of Cama e Café. Je kunt ook terecht in hostels in favelas. Verder bieden sommige NGO’s – vaak tegen betaling – onderdak in ruil voor vrijwilligerswerk. Is dat dan niet gevaarlijk? Gek genoeg valt dat hartstikke mee. De kans dat je als toerist wordt beroofd in een favela is, ondanks de armoede, eigenlijk nog kleiner dan in andere wijken. De drugsbendes hanteerden namelijk de strenge regel dat er binnenin de gemeenschap niet mag worden gestolen, ook niet van buitenstaanders, en tot vandaag de dag respecteren de bewoners dit. Zodra je in een favela verblijft hoor je er eigenlijk gelijk een beetje bij. En dat is wat de ervaring zo bijzonder maakt.

Leave a comment

O seu endereço de email não será publicado. Campos obrigatórios marcados com *

* Copy This Password *

* Type Or Paste Password Here *